24.05.1543 – Zmarł Mikołaj Kopernik

Jeśli gwiaździstej nocy wyjdziesz w otwarte pole i spojrzysz na niebo – masz wrażenie, że znajdujesz się pod wielką czarnoniebieską kopułą. Złudzenie, że Ziemia leży w środku Wszechświata, powstaje w wyniku wielkich odległości dzielących od siebie planety i gwiazdy, ale przez całe tysiąclecia ludzie przyjmowali to złudzenie za rzeczywistość, za dowód naukowy. Uważali, że środkiem Wszechświata jest nieruchoma Ziemia, wokół której obraca się Słońce, planety, gwiazdy, wszystkie ciała niebieskie. Ponad sferą niebieską mieli mieć swą siedzibę bogowie i aniołowie. Ten pogląd na budowę świata nazywał się geocentrycznym.

Kiedy uczeni obserwując zmiany pór roku zaczęli podawać w wątpliwość tę teorię, w jej obronie wystąpili gwałtownie wyzyskiwacze-feudałowie i Kościół katolicki. Podważenie teorii o geocentrycznej – zgodnej z biblią – budowie wszechświata było bowiem równocześnie ciosem we wszystkie zabobony, w „cudowność” świata, w przekonanie o ograniczoności poznawczej umysłu ludzkiego, a więc godziło w podstawę wszechwładnego panowania Kościoła. Wobec tego Kościół ogłosił, że geocentryczny pogląd na budowę świata jest dogmatem, czyli twierdzeniem uświęconym, które nie wymaga dowodów.

Rewolucyjne dzieło zburzenia tego zafałszowanego obrazu świata przypadło w udziale naszemu wielkiemu rodakowi, Mikołajowi Kopernikowi. Był on pierwszym, który rzucił rękawicę autorytetowi Kościoła w sprawach przyrodniczych, tworząc naukową teorię budowy świata – teorię heliocentryczną (helios – słońce), według której Ziemia nie jest środkiem świata, lecz jedną z planet biegnących wokół największego ciała naszego układu planetarnego – Słońca. Nauka Kopernika obalała głoszone przez Kościół poglądy o ograniczoności ludzkiego umysłu, niezdolnego jakoby do poznawania tajemnic Wszechświata. Dawała początek przyrodoznawstwu wyzwolonemu z pęt religijnych przesądów.

Dlatego też Kościół ostro przeciwstawił się teorii Kopernika widząc w niej zagrożenie dla swego panowania. Kopernik umarł w tym samym – 1543 roku, w którym wyszło jego dzieło „O obrotach sfer niebieskich” zawierające nową naukę o budowie świata – i tylko w ten sposób uniknął on spalenia na stosie. Po śmierci Kopernika Kościół skierował ostrze swego ataku przeciw wyznawcom teorii Kopernika, przeciw obrońcom, propagatorom i kontynuatorom materialistycznej nauki wielkiego astronoma. Wystarczyło wówczas o Ziemi powiedzieć: „a jednak się obraca” - by z wyroku sądu kościelnego być wydanym na bezlitosne tortury.

W roku 1600 spłonął na stosie z wyroku inkwizycji uczony, filozof-materialista włoski, Giordano Bruno, głoszący jedność materialną świata, wielość zamieszkałe przez istoty żywe światów. Faktycznym więźniem Kościoła był aż do swej śmierci w 1642 r. twórca nowoczesnej mechaniki, wynalazca lunety astronomicznej, sławny obserwator astronomiczny i odkrywca, gorący zwolennik teorii Kopernika, uczony włoski, Galileusz.

W roku 1616 dzieło Kopernika „O obrotach sfer niebieskich” umieszczone zostało na indeksie papieskim – wykazie książek zakazanych. Na indeksie tym, będącym haniebnym dowodem wstecznictwa Kościoła, znajdowały się już wtedy dzieła wielkich Polaków: Mikołaja Reja i Andrzeja Frycza-Modrzewskiego, a po wiekach miały tam przybyć utwory Adama Mickiewicza. Odtąd, od roku 1616, szerzenie idei Kopernika było zakazane pod groźbą najsroższych kar inkwizycyjnych.

Kopernik był nie tylko astronomem. Wielki uczony Odrodzenia, epoki, która zerwała pęta średniowiecznej kościelnej ciemnoty, Kopernik odznaczał się niezwykle szerokimi zainteresowaniami. Był lekarzem i prawnikiem udzielającym czynnej pomocy ludności Warmii; budował wodociągi w Kwidzyniu i Olsztynie; pisywał wiersze; był tłumaczem literatury starożytnej; zasłynął jako wybitny ekonomista. Jego dziełem jest pierwsza mapa Warmii.

Jako gorący polski patriota Kopernik budował fortyfikacje Olsztyna i kierował obroną tego miasta przed Krzyżakami.

Wielkość postaci Kopernika, materialistyczna treść jego nauki o budowie świata, patriotyzm polskiego astronoma – wydobyte zostały w pełni dopiero w Polsce Ludowej, nawiązującej do najszczytniejszych tradycji naszego narodu. Mikołaj Kopernik – jeden z najpotężniejszych umysłów świata – jest dla nas wielkim wzorem uczonego, człowieka gorąco miłującego prawdę, śmiało obalającego przeszkody na drodze postępu myśli ludzkiej.

***

Pomimo iż od śmierci naszego wybitnego astronoma i uczonego, Mikołaja Kopernika, minęły ponad cztery stulecia i świat diametralnie się zmienił na skutek postępu technologicznego i nierozerwalnie z nim związanej walki klas, niektóre elementy starej ideologicznej nadbudowy pozostają bez zmian do dnia dzisiejszego. Jak wiemy, to nadbudowa właśnie okazała się najtrwalsza, nawet pomimo zmiany bazy ekonomicznej. Do dziś pozostają nienaruszone niektóre struktury polityczne, w tym ten sam Kościół katolicki, który prześladował Mikołaja Kopernika i który dotąd nie utracił niemal nic ze swojej reakcyjnej i szkodliwej społecznie roli. W dalszym ciągu utrzymują się przeżytki inkwizycji, której tak bardzo obawiał się nasz wielki astronom – patriota, Mikołaj Kopernik. Po krótkiej przerwie jaką był świetlany okres Polski Ludowej, z mroków średniowiecza wychynął następca inkwizycji – Instytut Pamięci Narodowej (IPN). Tak jak niegdyś inkwizycja walczyła przeciwko nauce i postępowym poglądom na przyrodę i społeczeństwo, tak obecnie inkwizytorzy z IPN wszelkimi sposobami usiłują zwalczać ideologię komunistyczną. Ale poniosą haniebną porażkę, ponieważ przyszłości i prawdy nie da się zatrzymać.